Twarz potrafi być zbyt ludzka, by było przyjemnie, i to nie przenośnia.
Jest taki punkt, w którym coś prawie ludzkiego przestaje być urocze, a zaczyna niepokoić. Lalka jest w porządku. Postać z kreskówki jest w porządku. Sztuczna twarz, która jest niemal, ale nie do końca prawdziwa, potrafi wywołać odruch cofnięcia. To zapadnięcie ma swoją nazwę.
Japoński robotyk opisał ten efekt ponad pięćdziesiąt lat temu.
W 1970 roku Masahiro Mori, profesor robotyki, napisał krótki esej do mało znanego czasopisma „Energy”. Twierdził, że im bardziej robot przypomina człowieka, tym większą czujemy sympatię, aż tuż przed pełnym realizmem sympatia nagle zapada się w niepokój. To zapadnięcie nazwał „bukimi no tani”, później przetłumaczonym jako dolina niesamowitości.
Dolina to przepaść między prawie a naprawdę.
Wyraźnie sztuczna twarz pozwala nam się rozluźnić, bo wiemy, czym jest. Całkowicie ludzka twarz też jest komfortowa. Kłopot siedzi pośrodku, gdzie twarz jest na tyle żywa, że mózg spodziewa się człowieka, a potem wyłapuje drobne błędy: oczy, które nie do końca podążają, skórę zbyt gładką, uśmiech osadzony o ułamek nie tak.
Ten dyskomfort może być systemem ostrzegania, a nie usterką.
Jedna z hipotez mówi, że jesteśmy wyjątkowo wyczuleni na czytanie twarzy pod kątem zdrowia i szczerości, więc cokolwiek jest lekko nie tak, odbieramy jako sygnał choroby, śmierci albo oszustwa. Niesamowita twarz uruchamia pradawny alarm. To ta sama wrażliwość, która pozwala ocenić obcego w ułamku sekundy, wycelowana teraz w coś, co powinno być człowiekiem, a nim nie jest.
Dolina znaczy dziś więcej niż w 1970 roku.
Żyjemy otoczeni sztucznymi twarzami: postaciami z gier, cyfrowymi awatarami, odmłodzonymi aktorami i deepfake’ami na tyle przekonującymi, że oszukują pobieżne spojrzenie. Każda z nich to eksperyment z tym, jak blisko człowieka można podejść, zanim ludzie się wzdrygną, i jak szybko przestają się wzdrygać, gdy imitacja się poprawia.
Ta ostatnia rzecz jest cicho niepokojąca.
Gdy sztuczne twarze przekraczają dolinę, alarm milknie, a to właśnie moment, w którym podróbka staje się przekonująca. Ten sam instynkt, który nas chroni, ma też wyłącznik, a technologia uczy się go znajdować. Świadomość, że dolina istnieje, to niewielka obrona przed przeprowadzeniem przez nią bez naszej wiedzy.
Twarz pozostaje naszą najbardziej ufaną i najbardziej wykorzystywaną powierzchnią.
Wierzymy twarzom, i dlatego twarz, która kłamie, jest tak potężna. LOOKS traktuje wygląd jak język, a dolina niesamowitości to moment, w którym ten język się zacina, odsłaniając, jak wiele przez cały czas z niego odczytywaliśmy.
Źródła: Masahiro Mori, „The Uncanny Valley”, Energy (1970), tłumaczenie angielskie w IEEE Spectrum.